Ustawa o prawach i obowiązkach ucznia przyjęta przez Senat. Szkoły czeka uporządkowanie zasad

Senat 10 czerwca 2026 r. przyjął bez poprawek ustawę o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw, określaną przez Ministerstwo Edukacji jako ustawa o prawach i obowiązkach ucznia. Dokument trafi teraz na biurko Prezydenta RP. Z punktu widzenia dyrektorów szkół i nauczycieli najważniejsze jest to, że ustawa przenosi katalog praw i obowiązków ucznia na poziom ustawowy oraz porządkuje zasady stosowania działań wychowawczych i kar.

Senat bez poprawek: ustawa trafi do Prezydenta RP

Zgodnie z komunikatem Ministerstwa Edukacji Senat rozpatrzył ustawę 10 czerwca 2026 r. i nie wprowadził do niej poprawek. Oznacza to, że dalszy etap prac legislacyjnych należy do Prezydenta RP. Jak wskazało MEN, Prezydent ma 21 dni na podjęcie decyzji.

Dla szkół istotne jest rozróżnienie między przyjęciem ustawy przez Senat a jej obowiązywaniem. Na etapie opisanym w komunikacie MEN ustawa została skierowana do Prezydenta RP, dlatego dyrektorzy powinni śledzić dalsze komunikaty urzędowe, w szczególności dotyczące podpisania ustawy, publikacji oraz terminów wejścia w życie poszczególnych rozwiązań.

Prawa ucznia mają zostać ujęte w katalogu ustawowym

Ministerstwo Edukacji wskazuje, że obecnie prawa i obowiązki uczniów są rozproszone w różnych aktach prawnych oraz statutach szkół. Ustawa ma to uporządkować przez wprowadzenie katalogu praw i obowiązków ucznia bezpośrednio do ustawy – Prawo oświatowe. Nie chodzi więc wyłącznie o zmianę redakcyjną, ale o przeniesienie podstawowych zasad na poziom ustawowy.

Ustawa z dnia 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw, art. 1 pkt 2, dodawany art. 42a ust. 1 pkt 1 Prawa oświatowego, ujmuje jedno z podstawowych praw ucznia jako prawo do: „poszanowania jego godności”.

W katalogu praw ucznia wskazano m.in. prawo do równego traktowania, poszanowania prywatności, informacji o procesie nauczania, wychowania i opieki, sprawiedliwej i uzasadnionej oceny oraz składania skarg, wniosków i petycji. Ustawa przewiduje również, że szkoła i placówka mają upowszechniać wiedzę o prawach, wolnościach i obowiązkach ucznia.

Obowiązki ucznia obejmą także zasady usprawiedliwiania nieobecności

Projektowane przepisy porządkują także obowiązki ucznia. Wśród nich znalazły się m.in. przestrzeganie prawa i statutu szkoły, poszanowanie praw i wolności innych osób, zachowanie zgodne z przyjętymi normami społecznymi, dbanie o mienie szkoły, przygotowywanie się do zajęć oraz poszanowanie praw autorskich.

Szczególne znaczenie dla szkół ma kwestia usprawiedliwiania nieobecności. Ustawa z dnia 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw, art. 1 pkt 2, dodawany art. 42b pkt 7 Prawa oświatowego, wskazuje, że powód nieobecności ma być podawany bez informacji: „nadmiernych i wrażliwych”.

MEN wyjaśnia, że szkoły zachowają autonomię w ustalaniu trybu, terminu i formy usprawiedliwiania nieobecności. Jednocześnie powód absencji ma respektować prywatność ucznia i nie powinien prowadzić do ujawniania danych wykraczających poza potrzebę usprawiedliwienia nieobecności.

Działania wychowawcze mają poprzedzać kary ucznia

Jednym z ważniejszych elementów ustawy jest uporządkowanie zasad stosowania działań wychowawczych i kar. Zgodnie z informacją MEN zachowana ma zostać zasada pierwszeństwa oddziaływań wychowawczych. Kary mają być stosowane dopiero wtedy, gdy działania wychowawcze okażą się niewystarczające albo nie zostaną wykonane.

Wśród działań wychowawczych wskazano m.in. ustną uwagę, pisemne poinformowanie ucznia i rodziców o zachowaniu, pisemne porozumienie z uczniem i rodzicami, zobowiązanie do przeproszenia pokrzywdzonego lub przywrócenia poprzedniego stanu mienia. Dla dyrektorów ważne będzie więc nie tylko samo nałożenie kary, ale wcześniejsze udokumentowanie przebiegu działań wychowawczych i procedury.

Procedura karania ucznia zostanie mocniej opisana w ustawie

Ustawa przewiduje katalog kar oraz procedurę ich nakładania. Wśród kar wymieniono m.in. pisemne upomnienie, naganę, naganę z ostrzeżeniem, przeniesienie ucznia do innej szkoły oraz skreślenie z listy uczniów w przypadkach przewidzianych przepisami. Z komunikatu MEN wynika, że postępowanie ma zostać odformalizowane w zakresie części kar, a forma decyzji administracyjnej pozostanie właściwa dla przeniesienia ucznia do innej szkoły oraz skreślenia z listy uczniów.

Ustawa z dnia 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw, art. 1 pkt 2, dodawany art. 42c ust. 14 Prawa oświatowego, wskazuje, że uczeń: „ma prawo do obrony”.

Z przepisów wynika również, że przed wymierzeniem kary uczeń, pokrzywdzony i świadkowie mają zostać wysłuchani. W określonych sprawach wymagane będą także stanowiska organów szkolnych, a uczeń lub jego rodzice będą mogli wnieść odwołanie. Informacja o ukaraniu ma być usuwana albo anonimizowana po roku od ostatecznego wymierzenia kary, nie później jednak niż z chwilą ukończenia szkoły przez ucznia.

Rzecznicy praw uczniowskich i rady szkół jako element systemu ochrony

Ustawa tworzy system ochrony praw uczniowskich. Ma on obejmować Krajowego Rzecznika Praw Uczniowskich, wojewódzkich rzeczników działających przy kuratorach oświaty, a także rzeczników gminnych, powiatowych i szkolnych. Z komunikatu MEN wynika, że powoływanie gminnych, powiatowych i szkolnych rzeczników ma mieć charakter fakultatywny.

Istotna jest także data 1 września 2028 r. MEN wskazuje, że do tego terminu odroczono rozwiązania dotyczące szkolnego rzecznika oraz obowiązku powoływania rad szkół i placówek w publicznym systemie edukacji. Jednocześnie obowiązek tworzenia rad nie ma dotyczyć m.in. szkół działających przy podmiotach leczniczych, a zgodnie ze zmianami wprowadzonymi przez Sejm nie obejmie szkół niepublicznych.

Uczniowie pełnoletni z dostępem do ocen i usprawiedliwiania nieobecności

Ustawa odnosi się również do sytuacji uczniów pełnoletnich. MEN wskazuje, że pełnoletni uczniowie mają uzyskać dostęp do swoich ocen oraz możliwość usprawiedliwiania nieobecności. To ważne rozróżnienie organizacyjne, ponieważ status ucznia pełnoletniego wymaga innego podejścia do dostępu do informacji i czynności związanych z jego edukacją.

Dla szkół oznacza to konieczność uważnego śledzenia dalszego etapu legislacyjnego oraz przygotowania się do porządkowania dokumentów wewnętrznych w zgodzie z ustawowym katalogiem praw, obowiązków i procedur. Najważniejszy kierunek zmian jest czytelny: prawa i obowiązki ucznia mają być opisane bardziej jednolicie, a działania szkoły wobec ucznia – szczególnie w sprawach kar – mają opierać się na wyraźniej określonych zasadach.

Ustawa przyjęta przez Senat bez poprawek nie zamyka jeszcze całego procesu legislacyjnego, ale pokazuje kierunek zmian w Prawie oświatowym. Dla dyrektorów i nauczycieli najistotniejsze są trzy obszary: ustawowy katalog praw i obowiązków ucznia, uporządkowanie procedur wychowawczych i kar oraz budowa systemu ochrony praw uczniowskich. To zagadnienia, które po zakończeniu procesu legislacyjnego będą wymagały spokojnej analizy statutów, procedur i komunikacji z uczniami oraz rodzicami.