Ustawa Kamilka, czyli lex Kamilek: nowe zasady ochrony uczniów w szkołach

Lex Kamilek to potoczna nazwa nowelizacji z 28 lipca 2023 r., która zmieniła kilka aktów prawnych, w tym Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawę o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym. Z perspektywy dyrektora szkoły najważniejsze są przepisy dotyczące standardów ochrony małoletnich, weryfikacji osób dopuszczanych do pracy z dziećmi oraz procedur reagowania na krzywdzenie ucznia.

Lex Kamilek nie jest jedną nową ustawą o szkołach

Określenie lex Kamilek odnosi się do ustawy z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw. Nowelizacja objęła m.in. przepisy rodzinne, karne, dotyczące przemocy domowej oraz ustawę o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym, której tytuł rozszerzono o ochronę małoletnich.

Dla szkół najistotniejsze znaczenie ma obecnie rozdział o standardach ochrony małoletnich oraz art. 21 dotyczący obowiązków pracodawców i innych organizatorów działalności związanej z edukacją, wychowaniem, opieką, wypoczynkiem czy rozwijaniem zainteresowań przez małoletnich.

Standardy ochrony małoletnich jako obowiązek szkoły

Ustawa z 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich, art. 22b: „Obowiązek wprowadzenia standardów ochrony małoletnich” dotyczy m.in. organu zarządzającego jednostką systemu oświaty. W przypadku szkoły oznacza to konieczność posiadania dokumentu, który nie jest jedynie formalnym regulaminem, ale porządkuje zasady bezpieczeństwa dziecka w relacji z personelem, innymi uczniami i instytucją.

Standardy muszą być dostosowane do charakteru i rodzaju placówki. W szkole powinny obejmować m.in. zasady bezpiecznych relacji między uczniem a personelem, zachowania niedozwolone wobec małoletnich, procedurę interwencji w razie podejrzenia krzywdzenia, sposób dokumentowania zgłoszeń oraz wskazanie osób odpowiedzialnych za przyjmowanie informacji o zdarzeniach zagrażających dobru dziecka.

Co musi znaleźć się w szkolnych standardach ochrony małoletnich

Ustawa wymienia elementy, które powinny być ujęte w standardach. Obejmują one nie tylko relacje dorosły–dziecko, ale również relacje między uczniami, zasady reagowania, sposób udzielania wsparcia oraz ochronę dzieci przed treściami szkodliwymi.

Ustawa z 13 maja 2016 r., art. 22c ust. 2 pkt 2: „zasady korzystania z urządzeń elektronicznych z dostępem do sieci Internet”. Ten fragment ma szczególne znaczenie dla szkół, ponieważ standardy powinny uwzględniać także bezpieczeństwo cyfrowe, a nie tylko sytuacje dziejące się bezpośrednio na terenie placówki.

W standardach należy też uwzględnić sytuację dzieci niepełnosprawnych oraz dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Dokument ma być przygotowany tak, aby był zrozumiały dla małoletnich, a więc szkoła powinna posiadać nie tylko pełną wersję standardów, ale również wersję skróconą, przeznaczoną dla uczniów.

Weryfikacja osób pracujących z dziećmi

Lex Kamilek obejmuje również obowiązki związane z dopuszczaniem osób do pracy lub innej działalności z małoletnimi. Przed zatrudnieniem albo dopuszczeniem osoby do takiej działalności pracodawca lub organizator musi uzyskać informacje, czy jej dane znajdują się w Rejestrze z dostępem ograniczonym lub w rejestrze osób, wobec których Państwowa Komisja wydała postanowienie o wpisie.

Osoba dopuszczana do pracy lub działalności z dziećmi przedkłada także informację z Krajowego Rejestru Karnego w zakresie określonych przestępstw. Przepisy regulują również sytuację osób posiadających obywatelstwo innego państwa albo mieszkających w ostatnich 20 latach poza Polską. Informacje i oświadczenia powinny zostać dołączone do akt osobowych pracownika albo dokumentacji osoby dopuszczonej do działalności.

Termin, publikacja i aktualizacja standardów

Ministerstwo Sprawiedliwości wskazywało, że przepisy dotyczące obowiązku wprowadzenia standardów weszły w życie 15 lutego 2024 r., a obowiązek ich wprowadzenia należało zrealizować do 15 sierpnia 2024 r. Wynikało to z sześciomiesięcznego okresu przewidzianego w przepisach przejściowych.

Standardy należy udostępnić na stronie internetowej oraz wywiesić w widocznym miejscu w lokalu, w wersji pełnej i skróconej. Ustawa przewiduje też obowiązek dokonywania oceny standardów co najmniej raz na dwa lata, aby zapewnić ich zgodność z aktualnymi potrzebami i obowiązującymi przepisami. Wnioski z takiej oceny należy pisemnie udokumentować.

Kontrola i konsekwencje niewykonania obowiązków

Wykonywanie obowiązków dotyczących weryfikacji osób oraz standardów ochrony małoletnich może podlegać kontroli. W odniesieniu do jednostek systemu oświaty uprawniony jest m.in. organ prowadzący albo organ sprawujący nadzór pedagogiczny. Kontrolujący może żądać informacji, dokumentów i danych związanych z zakresem kontroli.

Ustawa z 13 maja 2016 r., art. 23b ust. 1: „podlega karze grzywny do 250 zł albo karze nagany”. Sankcja dotyczy podmiotu obowiązanego do wprowadzenia standardów ochrony małoletnich, który tego obowiązku nie wykonuje. Przy ponownym stwierdzeniu niewykonania obowiązku ustawa przewiduje grzywnę nie niższą niż 1000 zł.

Lex Kamilek wprowadza więc systemowe podejście do ochrony dzieci: od sprawdzenia osób pracujących z małoletnimi, przez opracowanie standardów i procedur reagowania, po obowiązek publikacji, aktualizacji oraz możliwość kontroli. Dla szkoły oznacza to konieczność uporządkowania zasad bezpieczeństwa uczniów w sposób czytelny dla pracowników, rodziców i samych małoletnich.