Uczniowie z Ukrainy w polskiej szkole. Aktualne przepisy i zasady na czerwiec 2026

Obecność uczniów z Ukrainy w polskim systemie edukacji nie jest już rozwiązaniem doraźnym opartym wyłącznie na decyzjach organizacyjnych szkół. Obowiązujące przepisy łączą ogólne zasady kształcenia osób przybywających z zagranicy z czasowymi regulacjami dotyczącymi dzieci i młodzieży z Ukrainy. Dla dyrektora oznacza to konieczność jednoczesnego stosowania Prawa oświatowego, rozporządzeń wykonawczych oraz przepisów szczególnych, które w części mają wyraźnie wskazane terminy obowiązywania.

Uczniowie z Ukrainy są częścią polskiego systemu edukacji

Podstawowa zasada wynika z Prawa oświatowego: osoby niebędące obywatelami polskimi korzystają z nauki i opieki w publicznych szkołach na zasadach przewidzianych dla obywateli polskich. Dotyczy to zwłaszcza uczniów objętych obowiązkiem szkolnym i obowiązkiem nauki.

Z ustawy Prawo oświatowe, art. 165 ust. 1, pochodzi najkrótsza i najważniejsza formuła tej zasady:

„na warunkach dotyczących obywateli polskich”.

W komunikatach Ministerstwa Edukacji wskazano, że od 1 września 2024 r. dzieci uchodźcze z Ukrainy zostały objęte obowiązkiem rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązkiem szkolnym oraz obowiązkiem nauki w polskim systemie oświaty analogicznie jak uczniowie polscy. Oznacza to, że nauka online w szkole ukraińskiej nie zastępuje realizacji obowiązku w polskiej szkole. MEN wyjaśnia, że udział w takich zajęciach nie powinien kolidować z realizacją obowiązku szkolnego w Polsce.

Przyjęcie ucznia z Ukrainy do szkoły i kwalifikacja do klasy

Uczeń przybywający z zagranicy jest co do zasady kwalifikowany do odpowiedniej klasy na podstawie dokumentów potwierdzających przebieg nauki. Przepisy pozwalają jednak uwzględniać także wiek ucznia oraz opinię rodzica, osoby sprawującej opiekę albo pełnoletniego ucznia. To ważne, ponieważ dokumentacja uczniów przybywających z terenów objętych wojną może być niepełna.

Rozporządzenie w sprawie kształcenia osób niebędących obywatelami polskimi przewiduje również rozwiązanie na wypadek braku dokumentów. Jeżeli uczeń nie może ich przedłożyć, zostaje zakwalifikowany do odpowiedniej klasy, semestru albo roku kształcenia na podstawie rozmowy kwalifikacyjnej. Rozmowę przeprowadza dyrektor, w razie potrzeby z udziałem nauczyciela lub nauczycieli, a gdy uczeń nie zna języka polskiego — w języku, którym uczeń się posługuje, z możliwością udziału osoby władającej tym językiem.

Język polski i zajęcia wyrównawcze dla uczniów z Ukrainy

Jednym z najważniejszych instrumentów wsparcia pozostaje dodatkowa, bezpłatna nauka języka polskiego. Prawo oświatowe przewiduje ją dla osób niebędących obywatelami polskimi, które podlegają obowiązkowi szkolnemu albo obowiązkowi nauki i nie znają języka polskiego albo znają go na poziomie niewystarczającym do korzystania z nauki.

Z ustawy Prawo oświatowe, art. 165 ust. 7, wynika ograniczenie czasowe:

„nie dłużej niż przez okres 24 miesięcy”.

Dodatkową naukę języka polskiego organizuje organ prowadzący szkołę. Zgodnie z rozporządzeniem z 23 sierpnia 2017 r. zajęcia te są prowadzone indywidualnie albo w grupach, w wymiarze pozwalającym na opanowanie języka polskiego w stopniu umożliwiającym udział w obowiązkowych zajęciach edukacyjnych, nie niższym niż 2 godziny lekcyjne tygodniowo. Jeżeli nauczyciel danego przedmiotu stwierdzi potrzebę uzupełnienia różnic programowych, organ prowadzący organizuje także dodatkowe zajęcia wyrównawcze z tego przedmiotu. Ich wymiar wynosi 1 godzinę tygodniowo, a łączny wymiar zajęć z języka polskiego i zajęć wyrównawczych nie może przekroczyć 5 godzin tygodniowo wobec jednego ucznia.

Oddziały przygotowawcze i grupy międzyszkolne

Dla uczniów, którzy wymagają dostosowania procesu kształcenia do potrzeb i możliwości edukacyjnych, organ prowadzący może zorganizować oddział przygotowawczy. Jest to rozwiązanie przeznaczone dla uczniów, którzy nie znają języka polskiego albo znają go na poziomie niewystarczającym, a jednocześnie potrzebują formy organizacyjnej wspomagającej efektywność nauki.

W oddziale przygotowawczym liczba uczniów nie może przekraczać 25. Nauczanie prowadzi się według realizowanych w szkole programów, z dostosowaniem metod i form pracy do indywidualnych potrzeb rozwojowych, edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych uczniów. W ramach tygodniowego wymiaru zajęć prowadzi się naukę języka polskiego w wymiarze nie niższym niż 6 godzin tygodniowo.

Część przepisów szczególnych dotyczących uczniów z Ukrainy ma charakter czasowy. Do 31 sierpnia 2026 r. nauczanie w oddziale przygotowawczym może być prowadzone w grupie międzyszkolnej. Podobne rozwiązanie dotyczy dodatkowej nauki języka polskiego.

Z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, art. 55b ust. 1, wynika wprost, że dodatkowa nauka języka polskiego:

„może być prowadzona w grupie międzyszkolnej”.

Dla uczniów, którzy rozpoczęli dodatkową naukę języka polskiego w latach szkolnych 2022/2023 i 2023/2024, przepisy szczególne przewidują prawo do tej nauki przez okres nie dłuższy niż 36 miesięcy.

Pomoc nauczyciela i asystent międzykulturowy

Prawo oświatowe przewiduje możliwość udzielania uczniowi pomocy przez osobę władającą językiem kraju pochodzenia, zatrudnioną w charakterze pomocy nauczyciela. Taka pomoc przysługuje nie dłużej niż przez 12 miesięcy. Od strony organizacyjnej istotne jest również rozwiązanie dotyczące asystenta międzykulturowego. Zgodnie z art. 165 ust. 8a Prawa oświatowego w szkole może być zatrudniony asystent międzykulturowy, który pomaga uczniowi w kontaktach ze środowiskiem szkolnym oraz współdziała z rodzicami i szkołą.

Przepisy szczególne przewidują dodatkowe ułatwienie do 4 marca 2027 r. Na stanowisku asystenta międzykulturowego może być zatrudniona osoba nieposiadająca obywatelstwa polskiego, jeżeli zna język polski w mowie i piśmie w stopniu umożliwiającym pomoc uczniowi. W takim przypadku nie stosuje się wymogu potwierdzenia znajomości języka polskiego dokumentem, o którym mowa w ustawie o pracownikach samorządowych.

Nieobecności, miejsce zamieszkania i skreślenie z listy

Ustawa o pomocy obywatelom Ukrainy przewiduje szczególne rozwiązanie dotyczące skreślenia dziecka, ucznia albo wychowanka z listy. Dyrektor może to zrobić w drodze decyzji, jeżeli spełnione są łącznie dwa warunki: dziecko, uczeń albo wychowanek nie zamieszkuje na obszarze gminy, w której znajduje się przedszkole, szkoła lub placówka, oraz ma nieusprawiedliwioną nieobecność w okresie dwóch miesięcy na co najmniej 50% dni zajęć.

To nie jest automatyczne wykreślenie ucznia po samej dłuższej nieobecności. Przepis wymaga łącznego spełnienia obu przesłanek i wydania decyzji. Dla dyrektora oznacza to konieczność starannego dokumentowania nieobecności oraz ustalenia, czy nadal istnieje związek ucznia z daną gminą i szkołą.

Egzaminy zewnętrzne i dostosowania dla uczniów z Ukrainy

W roku szkolnym 2025/2026 Centralna Komisja Egzaminacyjna przewidziała dostosowania egzaminu ósmoklasisty dla uczniów, którym ograniczona znajomość języka polskiego utrudnia zrozumienie czytanego tekstu. W komunikacie wskazano, że od roku szkolnego 2025/2026 ta grupa obejmuje również uczniów będących obywatelami Ukrainy, których pobyt w Polsce jest uznawany za legalny na podstawie ustawy pomocowej albo którzy przebywają legalnie w Polsce po przybyciu z Ukrainy od 24 lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi.

Dostosowanie może dotyczyć formy i warunków przeprowadzania egzaminu. W odniesieniu do ucznia-cudzoziemca, któremu ograniczona znajomość języka polskiego utrudnia zrozumienie czytanego tekstu, dokumentem stanowiącym podstawę dostosowania jest pozytywna opinia rady pedagogicznej. W organizacji egzaminów dyrektor powinien każdorazowo korzystać z aktualnego komunikatu CKE na dany rok szkolny, ponieważ to w nim wskazywane są konkretne terminy, dokumenty i sposoby dostosowania.

Program „Przyjazna szkoła” jako wsparcie systemowe

Poza regulacjami stricte organizacyjnymi funkcjonuje również rządowy program wyrównywania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży „Przyjazna szkoła” na lata 2025–2027. MEN wskazuje, że program jest skierowany do szkół, w których uczą się uczniowie i uczennice z Ukrainy spełniający warunki programu.

Program obejmuje m.in. dofinansowanie zatrudnienia asystentów międzykulturowych, działania dotyczące dobrostanu społeczności szkolnej oraz doskonalenie kadr systemu oświaty. Nie zastępuje on obowiązków wynikających z Prawa oświatowego i ustaw szczególnych, ale stanowi dodatkowe narzędzie wsparcia dla szkół pracujących z uczniami z doświadczeniem migracji lub uchodźstwa.

Krótkie podsumowanie

Obecne przepisy nie tworzą osobnego systemu edukacji dla uczniów z Ukrainy. Zasadą jest włączenie ich do polskiego systemu oświaty na warunkach dotyczących uczniów polskich, przy jednoczesnym zapewnieniu instrumentów wspierających: dodatkowej nauki języka polskiego, zajęć wyrównawczych, oddziałów przygotowawczych, pomocy nauczyciela, asystenta międzykulturowego i dostosowań egzaminacyjnych. Dla dyrektora najważniejsze jest rozróżnienie między regulacjami stałymi, wynikającymi z Prawa oświatowego, a rozwiązaniami czasowymi przewidzianymi w przepisach dotyczących obywateli Ukrainy.