Uczeń sprawia problemy, a klasa jedzie na wycieczkę. Czy wychowawca może zostawić go w szkole?

Samo stwierdzenie, że uczeń jest „niegrzeczny”, nie wystarcza do automatycznego odmówienia mu udziału w wycieczce szkolnej. Przepisy dotyczące krajoznawstwa i turystyki w szkołach nie posługują się takim kryterium. Dają natomiast dyrektorowi i organizatorom wycieczki obowiązek takiego przygotowania wyjazdu, aby zapewnić uczniom opiekę, bezpieczeństwo i realizację programu.

Wycieczka szkolna nie jest wyłącznie nagrodą za dobre zachowanie

Wycieczka organizowana przez szkołę jest jedną z form krajoznawstwa i turystyki. Może mieć charakter przedmiotowy, krajoznawczo-turystyczny albo specjalistyczny. Jeżeli służy realizacji programu nauczania lub zadań szkoły, nie powinna być traktowana wyłącznie jako przywilej dla uczniów bez uwag wychowawczych.

Z Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 25 maja 2018 r., § 5 wynika: „Organizację i program wycieczki dostosowuje się do wieku, zainteresowań i potrzeb uczniów, ich stanu zdrowia, kondycji, sprawności fizycznej i umiejętności”. Oznacza to, że szkoła powinna planować wyjazd z uwzględnieniem realnych możliwości grupy, a nie dopiero na końcu eliminować ucznia, który może sprawiać trudności.

„Niegrzeczny uczeń” to za mało. Liczy się konkretne ryzyko i dokumentacja

Przepisy nie wskazują, że uczeń może zostać wykluczony z wycieczki z powodu ogólnej oceny zachowania, wcześniejszych uwag czy subiektywnego przekonania nauczyciela, że „będzie problem”. Decyzja nie może być uznaniowa, nieformalna ani oparta wyłącznie na etykiecie przypisanej uczniowi.

Inaczej należy oceniać sytuację, w której szkoła ma konkretne, udokumentowane podstawy do przyjęcia, że udział ucznia może zagrozić bezpieczeństwu jego samego, innych uczniów albo uniemożliwić realizację programu wycieczki. Wtedy punkt ciężkości nie leży w karaniu ucznia, lecz w obowiązku zapewnienia bezpiecznych warunków wyjazdu.

Dyrektor zatwierdza wycieczkę i odpowiada za jej bezpieczną organizację

Zgoda na zorganizowanie wycieczki należy do dyrektora szkoły. To dyrektor zatwierdza kartę wycieczki, a do karty dołącza się listę uczniów biorących udział w wyjeździe. Dyrektor wyznacza także kierownika i opiekunów wycieczki.

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 25 maja 2018 r., § 10 pkt 4 stanowi, że kierownik wycieczki „zapoznaje uczniów i opiekunów wycieczki z zasadami bezpieczeństwa oraz zapewnia warunki do ich przestrzegania”. Z kolei § 11 pkt 3 wskazuje, że opiekun wycieczki „sprawuje nadzór nad przestrzeganiem regulaminu wycieczki przez uczniów, ze szczególnym uwzględnieniem zasad bezpieczeństwa”.

To pokazuje, że przed odmową udziału należy rozważyć rozwiązania organizacyjne: liczbę opiekunów, regulamin wycieczki, rozmowę z rodzicami, jasne zasady zachowania, zakres opieki i możliwość bezpiecznej realizacji programu. Jeżeli szkoła może zapewnić bezpieczeństwo przez właściwą organizację, samo trudne zachowanie ucznia nie powinno automatycznie zamykać mu drogi do udziału w wyjeździe.

Statut szkoły ma znaczenie, ale nie zastępuje przepisów

Kary, prawa i obowiązki uczniów muszą wynikać ze statutu szkoły. Nie wystarczy zwyczaj, ustna decyzja wychowawcy albo zapis w regulaminie wycieczki sprzeczny z aktami wyższego rzędu.

Prawo oświatowe, art. 98 ust. 1 pkt 19 wskazuje, że statut szkoły zawiera „rodzaje kar stosowanych wobec uczniów oraz tryb odwoływania się od kary”. Jeżeli więc odmowa udziału w wycieczce miałaby mieć charakter kary wychowawczej, musi mieścić się w systemie statutowym, być przewidziana w sposób zgodny z prawem i dawać możliwość skorzystania z trybu odwoławczego.

Nie należy mieszać dwóch sytuacji: czym innym jest kara porządkowa lub wychowawcza, a czym innym decyzja organizacyjna wynikająca z konkretnego zagrożenia bezpieczeństwa. W obu przypadkach szkoła powinna działać przejrzyście, z poszanowaniem praw ucznia i z właściwą dokumentacją.

Zgoda rodziców jest warunkiem udziału ucznia niepełnoletniego

Udział ucznia niepełnoletniego w wycieczce wymaga pisemnej zgody rodziców. Jeżeli zgoda nie zostanie udzielona, uczeń nie bierze udziału w wyjeździe. To jest odrębna sytuacja od odmowy szkoły z powodu zachowania.

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 25 maja 2018 r., § 8 stanowi: „Zgoda rodziców na udział w wycieczce ucznia niepełnoletniego jest wyrażana w formie pisemnej”. Szkoła powinna więc odróżniać brak zgody rodzica od własnej decyzji o nieujęciu ucznia na liście uczestników.

Bezpieczeństwo uczniów jest obowiązkiem także poza szkołą

Wycieczka odbywa się poza budynkiem szkoły, ale nadal pozostaje zajęciem organizowanym przez szkołę. Nie zwalnia to dyrektora i nauczycieli z obowiązków opiekuńczych.

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z 31 grudnia 2002 r., § 2 stanowi: „Dyrektor zapewnia bezpieczne i higieniczne warunki pobytu w szkole lub placówce, a także bezpieczne i higieniczne warunki uczestnictwa w zajęciach organizowanych przez szkołę lub placówkę poza obiektami należącymi do tych jednostek”. To jest najważniejszy punkt odniesienia przy ocenie ryzyka związanego z udziałem konkretnego ucznia.

Jak szkoła powinna podejść do trudnej decyzji

Najbezpieczniejsze prawnie i organizacyjnie jest odejście od pytania, czy uczeń jest „niegrzeczny”, i zastąpienie go pytaniem, czy szkoła jest w stanie zapewnić bezpieczny udział tego ucznia w konkretnej wycieczce. Znaczenie mają program wyjazdu, miejsce, środek transportu, liczba opiekunów, wcześniejsze zdarzenia, stan dokumentacji oraz możliwość ustalenia z rodzicami zasad udziału.

Odmowa udziału nie powinna być pierwszą reakcją szkoły. Może być rozważana dopiero wtedy, gdy z konkretnych okoliczności wynika realne zagrożenie, a dostępne rozwiązania organizacyjne nie pozwalają zapewnić bezpieczeństwa lub realizacji programu wycieczki.

Podsumowując: szkoła nie powinna odmawiać uczniowi udziału w wycieczce tylko dlatego, że jest oceniany jako „niegrzeczny”. Może natomiast podejmować decyzje organizacyjne i wychowawcze wynikające z obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa, ale muszą one mieć podstawę w przepisach, statucie, dokumentacji i konkretnych okolicznościach danej wycieczki.