Czy nauczyciel może odmówić zastępstwa? Granice polecenia dyrektora i zgody nauczyciela

Zastępstwo w szkole nie jest wyłącznie kwestią dobrej woli nauczyciela ani zwykłą prośbą organizacyjną. Jeżeli zostaje przydzielone zgodnie z przepisami, mieści się w organizacji pracy szkoły. Nie oznacza to jednak, że dyrektor może zlecić je w każdych warunkach i w dowolnym czasie. Odpowiedź zależy od rodzaju zastępstwa, planu pracy nauczyciela, limitów wynikających z Karty Nauczyciela oraz sytuacji, w których przepisy wymagają zgody nauczyciela.

Czym jest godzina doraźnego zastępstwa?

Karta Nauczyciela odróżnia godzinę ponadwymiarową od godziny doraźnego zastępstwa. Doraźne zastępstwo dotyczy sytuacji, w której nauczyciel realizuje zajęcia za nieobecnego nauczyciela. W Karcie Nauczyciela, art. 35 ust. 2a, użyto sformułowania: „w zastępstwie nieobecnego nauczyciela”.

Przepis wskazuje, że godzina doraźnego zastępstwa jest przydzieloną nauczycielowi godziną zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć. Oznacza to, że zastępstwo doraźne nie powinno być traktowane jako dowolna, nieformalna obecność nauczyciela z klasą, lecz jako konkretna godzina pracy rozliczana na zasadach przewidzianych w Karcie Nauczyciela.

Polecenie dyrektora a obowiązek wykonania pracy

Dyrektor szkoły jest kierownikiem zakładu pracy dla nauczycieli i pracowników niebędących nauczycielami. Wynika to z Prawa oświatowego. Jednocześnie Kodeks pracy, stosowany w sprawach nieuregulowanych Kartą Nauczyciela, określa ogólną zasadę wykonywania poleceń służbowych. W Kodeksie pracy, art. 100 § 1, zapisano, że pracownik ma „stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy”.

Nie jest to jednak obowiązek bezwarunkowy. Ten sam przepis zastrzega, że polecenie nie może być sprzeczne z przepisami prawa ani z umową o pracę. Dlatego nauczyciel nie ma podstaw do odmowy tylko dlatego, że nie chce przyjąć zastępstwa, jeżeli polecenie jest zgodne z przepisami i dotyczy jego pracy. Odmowa może być uzasadniona wtedy, gdy polecenie narusza przepisy, wykracza poza dopuszczalne granice albo dotyczy sytuacji wymagającej zgody nauczyciela.

Czas pracy nauczyciela i granice organizowania zastępstw

Karta Nauczyciela określa ogólną granicę czasu pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć. W art. 42 ust. 1 wskazano, że czas pracy nauczyciela „nie może przekraczać 40 godzin na tydzień”. W tym czasie nauczyciel realizuje zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze, inne zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych szkoły oraz czynności związane z przygotowaniem do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym.

To ważne, ponieważ zastępstwa nie można rozpatrywać w oderwaniu od organizacji pracy nauczyciela. Dyrektor może organizować pracę szkoły, ale musi brać pod uwagę przepisy o czasie pracy, zaplanowane zajęcia nauczyciela oraz zasady wynikające z Karty Nauczyciela. Zastępstwo nie powinno być sposobem na pomijanie ustawowych ograniczeń czasu pracy ani zasad wynagradzania.

Zastępstwo nie może dowolnie kolidować z zaplanowanymi zajęciami

Karta Nauczyciela zawiera szczególne regulacje dotyczące tego, kiedy godziny doraźnych zastępstw mogą być realizowane. Co do zasady nie mogą być realizowane w czasie, w którym nauczyciel ma zaplanowane zajęcia dydaktyczne, wychowawcze lub opiekuńcze prowadzone bezpośrednio z uczniami albo na ich rzecz.

Ustawa przewiduje jednak sytuację, w której z przyczyn dotyczących szkoły nauczyciel w danym dniu nie mógłby zrealizować własnych zaplanowanych zajęć wynikających z obowiązkowego wymiaru albo przydzielonych godzin ponadwymiarowych. W takim przypadku może realizować doraźne zastępstwo w czasie zaplanowanych zajęć, ale w ramach wynagrodzenia przysługującego za te pierwotnie zaplanowane zajęcia. To rozróżnienie ma znaczenie organizacyjne i płacowe.

Kiedy potrzebna jest zgoda nauczyciela?

Nie każda dodatkowa godzina w planie nauczyciela może być narzucona bez ograniczeń. Karta Nauczyciela wskazuje, że w szczególnych przypadkach wynikających z potrzeb szkoły nauczyciel może być obowiązany do odpłatnej pracy w godzinach ponadwymiarowych zgodnie z posiadaną specjalnością, ale liczba takich godzin nie może przekroczyć 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć. Większa liczba godzin ponadwymiarowych wymaga zgody nauczyciela i nie może przekroczyć 1/2 tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć.

Osobna ochrona dotyczy kobiet w ciąży i osób wychowujących dziecko do lat 4. Karta Nauczyciela stanowi, że takim osobom nie przydziela się pracy w godzinach ponadwymiarowych bez ich zgody. Trzeba jednak zachować precyzję: przepis ten odnosi się literalnie do godzin ponadwymiarowych. Godzina doraźnego zastępstwa jest w Karcie Nauczyciela zdefiniowana osobno, dlatego każdą sytuację należy oceniać zgodnie z konkretną podstawą prawną i rzeczywistym charakterem przydzielonej godziny.

Wynagrodzenie za zastępstwo doraźne

Karta Nauczyciela przewiduje, że wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe i za godziny doraźnych zastępstw wypłaca się według stawki osobistego zaszeregowania nauczyciela, z uwzględnieniem dodatku za warunki pracy. To oznacza, że prawidłowo przydzielone zastępstwo doraźne powinno być rozliczane zgodnie z przepisami płacowymi, a nie traktowane jako nieodpłatna pomoc organizacyjna.

Dla dyrektora szkoły najbezpieczniejsza zasada jest prosta: zastępstwo powinno być przydzielane w sposób możliwy do wykazania, zgodny z organizacją pracy szkoły, planem nauczyciela i przepisami Karty Nauczyciela. Dla nauczyciela oznacza to, że sama niechęć do przyjęcia zastępstwa nie stanowi wystarczającej podstawy odmowy. Podstawą odmowy może być dopiero konkretna przeszkoda prawna, przekroczenie dopuszczalnych limitów albo sytuacja, w której przepisy wymagają jego zgody.