Rząd przyjął projekt ustawy o prawach i obowiązkach ucznia. Co ten kierunek zmian oznacza dla szkół

8 kwietnia 2026 r. Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o prawach i obowiązkach ucznia. Na tym etapie nie jest to jeszcze obowiązujące prawo, lecz projekt rządowy skierowany do dalszych prac w Sejmie RP. Już sam jego kształt pokazuje jednak, w jakim kierunku MEN chce uporządkować status ucznia, szkolne procedury i rolę organów działających w systemie oświaty.

Projekt ustawy o prawach i obowiązkach ucznia ma uporządkować rozproszone przepisy

Punktem wyjścia dla projektu jest diagnoza, że obecne regulacje są rozproszone. MEN wprost wskazuje: „Obecnie prawa i obowiązki uczniowskie są rozproszone”. Z perspektywy dyrektora i nauczyciela oznacza to dziś konieczność sięgania do wielu aktów prawnych, statutów i regulaminów, a czasem także spory o to, czy dana zasada rzeczywiście ma podstawę prawną, czy tylko utrwaliła się w szkolnej praktyce organizacyjnej.

Projekt ma ten stan zmienić przez przeniesienie katalogów praw i obowiązków ucznia na poziom ustawowy, wprowadzenie ustawowych zasad działań wychowawczych i kar oraz utworzenie organów ochrony praw uczniowskich. W materiałach MEN podkreśla, że nie chodzi o tworzenie całkowicie nowego porządku, lecz o zebranie w jednym miejscu rozwiązań, które dziś funkcjonują w różnych źródłach prawa.

Katalog praw i obowiązków ucznia ma znaleźć się w jednym akcie

Z broszury MEN dla rodziców i nauczycieli wynika, że projekt przewiduje katalog 17 uporządkowanych praw i 4 wolności uczniowskich. W samym projekcie wśród praw wskazano między innymi prawo do poszanowania godności, równego traktowania, prywatności, bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, informacji o procesie nauczania i wychowania oraz jawnego, sprawiedliwego i umotywowanego oceniania. Projekt przewiduje też wolność od przemocy i dyskryminacji, a także wolność sumienia, wyznania, światopoglądu i słowa.

Istotne jest również to, że projekt dość precyzyjnie opisuje obowiązki ucznia. Obejmują one m.in. przestrzeganie prawa regulującego pracę i organizację szkoły, poszanowanie praw innych członków społeczności szkolnej, zachowanie zgodne z ogólnie przyjętymi normami społecznymi oraz noszenie stroju, który nie nawołuje do nienawiści, nie dyskryminuje i nie stwarza zagrożenia. Dla szkół oznacza to próbę wyraźniejszego oddzielenia zasad porządkowych od dowolnych, niejednolitych zapisów statutowych.

Kary dla uczniów i postępowanie mają mieć ustawowe procedury

Jednym z najważniejszych elementów projektu jest uregulowanie działań wychowawczych i kar. Z komunikatu MEN wynika, że zasadą ma być stosowanie działań wychowawczych, a dopiero gdy okażą się niewystarczające, dyrektor będzie mógł wszcząć formalne postępowanie o ukaranie ucznia. To ważna zmiana porządkująca, bo ustawia odpowiedzialność ucznia w logice wychowawczej, a nie wyłącznie represyjnej.

Sam projekt nie poprzestaje na ogólnym wskazaniu kar. Przewiduje także procedurę: wysłuchanie ucznia, udział rodziców w sprawie ucznia niepełnoletniego, prawo do obrony, zasadę rozstrzygania wątpliwości na korzyść ucznia oraz możliwość odwołania. W przypadku części decyzji odwołanie ma być wnoszone w terminie 7 dni do rady szkoły lub placówki, a tam, gdzie jej nie powołano, do rady pedagogicznej.

Rzecznicy praw uczniowskich i rady szkół mają zyskać wyraźniejsze miejsce w systemie

Projekt zakłada utworzenie czterech szczebli ochrony praw uczniowskich: Krajowego Rzecznika Praw Uczniowskich, 16 wojewódzkich rzeczników, fakultatywnych rzeczników gminnych i powiatowych oraz szkolnych rzeczników praw uczniowskich. Na poziomie szkoły tę funkcję mają pełnić opiekunowie samorządów uczniowskich, a statut będzie mógł przewidzieć wsparcie co najmniej jednego ucznia-pełnomocnika.

Drugim ważnym wątkiem są rady szkół i placówek. MEN zapowiada, że ich powoływanie ma stać się obowiązkowe, z wyjątkami dla tych szkół i placówek, w których ze względu na organizację nie da się wyłonić stałej reprezentacji rodziców lub uczniów, jak np. szkoły przyszpitalne. Z materiałów MEN wynika, że przepisy o obowiązkowych radach szkół miałyby wejść w życie 1 września 2028 r., a dostosowanie statutów w tym zakresie miałoby nastąpić do 31 października 2028 r..

Uczeń pełnoletni i usprawiedliwianie nieobecności w projekcie ustawy

Projekt porządkuje także status ucznia pełnoletniego. Z jego treści wynika, że uczeń pełnoletni może wyrazić sprzeciw wobec udostępniania rodzicom ocen, prac pisemnych oraz informacji o postępach i trudnościach w nauce i zachowaniu. Sprzeciw ma być składany dyrektorowi w formie pisemnej, a szkoła ma zaprzestać udostępniania tych informacji niezwłocznie, nie później niż w ciągu 3 dni od jego otrzymania.

Osobno MEN odnosi się do usprawiedliwiania nieobecności. Projekt przewiduje wymóg dołączenia powodu nieobecności, ale bez informacji nadmiernych lub wrażliwych. Jednocześnie komunikat ministerstwa zaznacza, że tryb, termin i forma usprawiedliwienia nadal mają pozostać wewnętrzną decyzją szkoły lub placówki. MEN informuje też, że zrezygnowano z podwyższania progów frekwencyjnych.

Co projekt ustawy o prawach i obowiązkach ucznia oznacza dla dyrektorów i nauczycieli

Dla szkół to sygnał, że ustawodawca chce mocniej uporządkować obszary, które dotąd bywały rozproszone między ustawą, statutem i szkolną interpretacją. Jeżeli projekt przejdzie dalszą ścieżkę legislacyjną w obecnym kierunku, szczególnego znaczenia nabiorą statuty szkół, procedury karania, zasady informowania uczniów i rodziców oraz organizacja udziału uczniów i rodziców w organach szkoły. Sam projekt przewiduje, że co do zasady ustawa miałaby wejść w życie 1 września 2026 r., a szkoły i placówki miałyby czas na dostosowanie statutów do 31 października 2026 r..

Z punktu widzenia dyrektora nie jest to więc jedynie zapowiedź nowego katalogu praw ucznia. To również projekt zmian organizacyjnych, które dotykają codziennego działania szkoły: od treści statutu, przez sposób prowadzenia postępowań wobec ucznia, po obieg informacji i rolę opiekuna samorządu uczniowskiego. Na razie mówimy nadal o projekcie, ale już teraz widać, że jest to jedna z tych inicjatyw, które mogą wyraźnie wpłynąć na szkolne procedury.

Źródła

Udostępnij artykuł: