Reforma26. Kompas Jutra a program wychowawczo-profilaktyczny. Jak szkoła powinna przygotować się do zmian?

Ośrodek Rozwoju Edukacji opublikował informator poświęcony wdrażaniu Reformy26. Kompas Jutra w obszarze wychowania i profilaktyki. Dokument pokazuje, jak powiązać założenia reformy z programem wychowawczo-profilaktycznym, codzienną pracą nauczycieli, współpracą z rodzicami oraz monitorowaniem rozwoju uczniów. Program nie powinien być zbiorem przypadkowych wydarzeń, lecz spójnym narzędziem organizującym działania całej szkoły.

Informator ORE porządkuje wdrażanie Reformy26

Materiał ORE ma charakter pomocniczy. Nie zastępuje przepisów prawa, lecz porządkuje przygotowanie szkoły do zmian, wskazując sposób odczytywania założeń Reformy26. Kompas Jutra w obszarze oddziaływań wychowawczo-profilaktycznych. Punktem wyjścia pozostają obowiązujące regulacje, diagnoza potrzeb społeczności szkolnej oraz aktualne kierunki zmian w edukacji.

Wychowanie i profilaktyka są przy tym przedstawiane jako integralna część funkcjonowania szkoły, przenikająca jej działalność dydaktyczną, opiekuńczą i organizacyjną. Nie chodzi więc wyłącznie o godziny wychowawcze, szkolne kampanie czy interwencje podejmowane dopiero po wystąpieniu problemu.

Punktem wyjścia jest ustawowa definicja wychowania. Zgodnie z art. 1 pkt 3 Ustawy – Prawo oświatowe system oświaty zapewnia:

wychowanie rozumiane jako wspieranie dziecka w rozwoju ku pełnej dojrzałości w sferze fizycznej, emocjonalnej, intelektualnej, duchowej i społecznej, wzmacniane i uzupełniane przez działania z zakresu profilaktyki problemów dzieci i młodzieży

Tak zakreślony cel obejmuje całość rozwoju ucznia i sytuuje profilaktykę jako wzmocnienie oddziaływań wychowawczych, a nie odrębny, doraźny obszar pracy szkoły.

Profil absolwenta ma wyznaczać kierunek programu

Głównym punktem odniesienia wskazanym w informatorze jest Profil absolwenta i absolwentki. Łączy on wartości, wiedzę, kompetencje fundamentalne i przekrojowe oraz sprawczość ucznia. ORE traktuje profil jako ramę pozwalającą przełożyć ogólne cele reformy na konkretne postawy, umiejętności i doświadczenia rozwijane w szkole — pełni on przy tym zarazem funkcję normatywną (wskazuje, ku jakim kompetencjom szkoła prowadzi ucznia) oraz organizacyjną (pozwala powiązać podstawę programową, ocenianie, wychowanie, opiekę i profilaktykę).

Pierwszym krokiem prac nad programem powinna być analiza profilu w odniesieniu do konkretnej społeczności. Rada pedagogiczna określa, które wartości, kompetencje i obszary sprawczości mają szczególne znaczenie dla uczniów danej szkoły. Profil nie jest gotowym wzorcem do przepisania — wymaga roztropnej interpretacji pedagogicznej oraz powiązania z diagnozą środowiska, prawami dziecka, potrzebami uczniów i współpracą z rodzicami.

Program wychowawczo-profilaktyczny powinien obejmować nie tylko przeciwdziałanie zagrożeniom, lecz także wzmacnianie więzi, poczucia bezpieczeństwa, odporności psychicznej, samodzielności, odpowiedzialności i współpracy. Takie ujęcie ogranicza ryzyko sprowadzenia programu do kalendarza apeli, warsztatów i akcji tematycznych.

Coroczna diagnoza poprzedza wybór priorytetów

Podstawą programu pozostaje coroczna diagnoza potrzeb rozwojowych uczniów oraz czynników chroniących i czynników ryzyka. Reforma26 tej zasady nie znosi. Informator rozszerza natomiast perspektywę diagnozy o poczucie bezpieczeństwa, przynależności i sprawczości, jakość relacji, obciążenie uczniów, doświadczenia związane z ocenianiem, funkcjonowanie w środowisku cyfrowym oraz dostępność wsparcia.

Zgodnie z art. 26 ust. 2 Ustawy – Prawo oświatowe:

Program wychowawczo-profilaktyczny opracowuje się na podstawie wyników corocznej diagnozy w zakresie występujących w środowisku szkolnym potrzeb rozwojowych uczniów, w tym czynników chroniących i czynników ryzyka, ze szczególnym uwzględnieniem zagrożeń związanych z używaniem substancji psychotropowych, środków zastępczych oraz nowych substancji psychoaktywnych.

Diagnozę — na podstawie art. 26 ust. 3 Ustawy – Prawo oświatowe — przeprowadza dyrektor szkoły albo upoważniony przez niego pracownik. Jej źródłem mogą być obserwacje nauczycieli, rozmowy z uczniami i rodzicami, ankiety, dane o frekwencji, analiza sytuacji wychowawczych i interwencji, opinie specjalistów oraz informacje przekazywane przez wychowawców.

Dopiero na tej podstawie szkoła wybiera priorytety na dany rok. Mogą one dotyczyć m.in. relacji i poczucia przynależności, przeciwdziałania przemocy rówieśniczej i cyberprzemocy, wspierania dobrostanu psychicznego, samoregulacji, odpowiedzialności cyfrowej, współpracy z rodzicami czy budowania kultury dialogu. Nie liczba działań przesądza o wartości programu — powinny one odpowiadać na rzeczywiście rozpoznane potrzeby.

Wychowanie i profilaktyka w codziennej pracy szkoły

Wybrane priorytety należy przełożyć na działania podejmowane podczas lekcji, godzin wychowawczych, pracy specjalistów oraz w życiu całej szkoły. Akcje, kampanie i wydarzenia mogą realizację programu wspierać, lecz nie powinny zastępować systematycznej pracy.

Każdy nauczyciel, niezależnie od nauczanego przedmiotu, uczestniczy w rozwijaniu odpowiedzialności, współpracy, samodzielności, wytrwałości i kultury komunikacji. Znaczenie ma sposób formułowania wymagań, udzielania informacji zwrotnej, reagowania na błędy i konflikty, organizowania pracy zespołowej oraz powierzania uczniom realnej odpowiedzialności.

Informator porządkuje te oddziaływania na trzech poziomach: wartości i cele zapisane w dokumentach szkoły, rozwiązania organizacyjne (statut, zasady oceniania, procedury bezpieczeństwa, pomoc psychologiczno-pedagogiczna, samorządność, wolontariat, współpraca z rodzicami) oraz codzienne praktyki dorosłych — język komunikacji, sposób reagowania na trudności, jakość relacji i rozwiązywanie konfliktów. Szkoła wychowuje bowiem przez całą swoją kulturę organizacyjną.

Dyrektor koordynuje, ale odpowiada cały zespół

Dyrektor odpowiada za tworzenie warunków sprzyjających spójnej pracy wychowawczo-profilaktycznej. Do jego zadań należy wspieranie rady pedagogicznej w interpretowaniu założeń reformy, koordynowanie aktualizacji programu oraz łączenie działań dydaktycznych, wychowawczych, opiekuńczych i profilaktycznych.

Szkoła powinna jednoznacznie określić zadania dyrektora, wychowawców, nauczycieli przedmiotowych, specjalistów, zespołu wychowawczego, rodziców i uczniów. Jasny podział odpowiedzialności zapobiega sytuacji, w której program pozostaje dokumentem ogólnym, oderwanym od rzeczywistego funkcjonowania szkoły.

Wychowawca koordynuje działania w oddziale, rozpoznaje potrzeby klasy, obserwuje klimat relacji oraz inicjuje współpracę z rodzicami i specjalistami. Pedagog, pedagog specjalny, psycholog oraz pozostali specjaliści prowadzą pogłębioną diagnozę, rozpoznają bariery i zasoby, udzielają pomocy psychologiczno-pedagogicznej i współtworzą działania profilaktyczne, interwencyjne oraz kryzysowe. Odpowiedzialność za rozwój ucznia nie może spoczywać wyłącznie na wychowawcy lub pedagogu — jest zadaniem całej społeczności szkolnej.

Rodzice współtworzą program

Informator przedstawia współpracę z rodzicami jako partnerstwo obejmujące wymianę informacji, wzajemne uznawanie kompetencji, udział w diagnozie potrzeb oraz współodpowiedzialność za klimat wychowawczy. Rodzice wnoszą wiedzę o funkcjonowaniu dziecka poza szkołą, nauczyciele obserwują je w grupie rówieśniczej, podczas nauki i w sytuacjach wymagających samoregulacji. Połączenie tych perspektyw może zwiększać trafność diagnozy i doboru wsparcia, zwłaszcza w profilaktyce selektywnej i wskazującej.

Formalne kompetencje rady rodziców nie ulegają przy tym zmianie. Zgodnie z art. 84 ust. 2 pkt 1 Ustawy – Prawo oświatowe do kompetencji rady rodziców należy:

uchwalanie w porozumieniu z radą pedagogiczną programu wychowawczo-profilaktycznego szkoły lub placówki, o którym mowa w art. 26

Jeżeli rada rodziców w terminie 30 dni od dnia rozpoczęcia roku szkolnego nie uzyska porozumienia z radą pedagogiczną, program — stosownie do art. 84 ust. 3 Ustawy – Prawo oświatowe — ustala dyrektor w uzgodnieniu z organem sprawującym nadzór pedagogiczny. Program ten obowiązuje do czasu uchwalenia programu przez radę rodziców w porozumieniu z radą pedagogiczną.

Szkoła bada nie tylko wykonanie działań, ale i ich efekty

Informator proponuje rozróżnienie wskaźników realizacji i wskaźników efektów. Pierwsze pokazują, czy zaplanowane zajęcia, konsultacje, spotkania lub działania integracyjne zostały przeprowadzone, kogo objęły i w jakiej skali. Drugie pozwalają ocenić, czy nastąpiła oczekiwana zmiana w funkcjonowaniu uczniów, klas i całej społeczności szkolnej.

Samo zorganizowanie warsztatów nie przesądza zatem o skuteczności programu. Szkoła powinna analizować m.in. poczucie bezpieczeństwa, jakość relacji, frekwencję, gotowość uczniów do zgłaszania trudności, liczbę sytuacji konfliktowych, zaangażowanie uczniów oraz współpracę z rodzicami. Dane dotyczące dobrostanu i zdrowia psychicznego powinny być zbierane w sposób etyczny, adekwatny i zrozumiały dla uczniów oraz rodziców.

Monitorowanie ma prowadzić do systematycznej korekty programu. Informator opisuje w tym celu cykl: diagnoza – planowanie – realizacja – monitorowanie – ewaluacja – korekta. W takim ujęciu program powinien być zwięzły, realistyczny, oparty na diagnozie i możliwy do ewaluacji.

Placówki doskonalenia nauczycieli wspierają szkoły

Placówki doskonalenia nauczycieli mogą pomagać szkołom w analizie Profilu absolwenta i absolwentki, doborze narzędzi diagnostycznych, interpretowaniu wyników oraz przekładaniu diagnozy na cele i działania. Wsparcie obejmuje także konsultowanie programów, formułowanie celów i wskaźników, planowanie ewaluacji oraz rozwijanie kompetencji wychowawczych nauczycieli.

Informator wskazuje również na prowadzenie warsztatów i konsultacji, analizę dokumentów szkolnych, tworzenie sieci współpracy i samokształcenia oraz upowszechnianie dobrych praktyk. Wsparcie powinno pomagać zespołowi szkolnemu w opracowaniu programu wynikającego z realnych potrzeb uczniów, a nie jedynie w przygotowaniu poprawnego formalnie dokumentu.

Wdrażanie Reformy26. Kompas Jutra w obszarze wychowania i profilaktyki nie powinno więc sprowadzać się do dopisania nowych tematów do dotychczasowego programu. Zasadnicze znaczenie ma powiązanie Profilu absolwenta i absolwentki z diagnozą konkretnej społeczności, codzienną pracą nauczycieli, udziałem rodziców, czytelnym podziałem odpowiedzialności oraz oceną rzeczywistych efektów. Dopiero takie podejście pozwala traktować program wychowawczo-profilaktyczny jako narzędzie wspierające rozwój, dobrostan, bezpieczeństwo i sprawczość uczniów.