Obserwacja lekcji w szkole: co może zrobić dyrektor, gdy ma wątpliwości po zajęciach?

Obserwacja lekcji nie jest formalnością ani narzędziem do jednorazowej oceny nauczyciela. To element nadzoru pedagogicznego, który ma pomóc dyrektorowi lub wicedyrektorowi ustalić, jak przebiega proces kształcenia, czy nauczyciel realizuje swoje zadania zgodnie z przepisami oraz czy szkoła zapewnia uczniom właściwe warunki nauki, wychowania i opieki.

Obserwacja lekcji jako element nadzoru pedagogicznego

Podstawą obserwacji zajęć jest nadzór pedagogiczny. Prawo oświatowe wskazuje, że nadzór pedagogiczny polega między innymi na obserwowaniu, analizowaniu i ocenianiu przebiegu procesów kształcenia i wychowania oraz efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej szkoły. Z art. 55 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo oświatowe pochodzi sformułowanie: „obserwowaniu, analizowaniu i ocenianiu przebiegu procesów kształcenia i wychowania”.

W aktualnych przepisach dotyczących nadzoru pedagogicznego zasadniczym pojęciem jest obserwacja, a nie potocznie używana hospitacja. Rozporządzenie w sprawie nadzoru pedagogicznego wskazuje, że dyrektor, we współpracy z innymi nauczycielami zajmującymi stanowiska kierownicze, obserwuje zajęcia prowadzone przez nauczycieli. Z § 22 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia wynika wprost: „obserwuje prowadzone przez nauczycieli zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze”.

Rola wicedyrektora w obserwacji zajęć

Wicedyrektor może prowadzić obserwacje w ramach nadzoru pedagogicznego, jeżeli działa w strukturze nadzoru przyjętej w szkole i w porozumieniu z dyrektorem. Rozporządzenie mówi o tym, że dyrektor wykonuje zadania nadzorcze we współpracy z innymi nauczycielami zajmującymi stanowiska kierownicze. Oznacza to, że obserwacja prowadzona przez wicedyrektora nie jest działaniem prywatnym ani uznaniowym, ale częścią organizacji nadzoru pedagogicznego w szkole.

Plan nadzoru pedagogicznego opracowuje dyrektor na każdy rok szkolny i przedstawia go radzie pedagogicznej do 15 września. Plan ten zawiera między innymi tematykę i terminy kontroli, zakres wspomagania nauczycieli oraz plan obserwacji. Obserwacja powinna więc wynikać z potrzeb szkoły, wcześniejszych wniosków z nadzoru oraz kierunków pracy przyjętych w danym roku szkolnym.

Co zrobić, gdy po obserwacji pojawiają się wątpliwości

Jeżeli po lekcji osoba obserwująca ma wątpliwości co do jej przebiegu, pierwszym krokiem powinno być uporządkowanie ustaleń. Należy oddzielić fakty od ocen. Inaczej brzmi stwierdzenie, że lekcja była źle przeprowadzona, a inaczej opis, że przez większość zajęć aktywny był wyłącznie nauczyciel, uczniowie nie wykonywali samodzielnych zadań albo nie odnotowano sprawdzenia stopnia zrozumienia omawianych treści.

Kolejnym działaniem powinna być rozmowa poobserwacyjna. Jej celem nie jest automatyczne przypisanie winy nauczycielowi, lecz ustalenie kontekstu, wysłuchanie wyjaśnień i sformułowanie wniosków do dalszej pracy. Wątpliwości mogą dotyczyć metodyki, organizacji lekcji, realizacji podstawy programowej, oceniania, przestrzegania statutu, praw ucznia albo bezpieczeństwa. Zakres nadzoru pedagogicznego obejmuje między innymi realizację podstaw programowych, przestrzeganie zasad oceniania, przestrzeganie statutu szkoły, praw dziecka i praw ucznia oraz zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki.

Wnioski po obserwacji to nie zawsze formalne zalecenia

W szkołach często używa się słowa zalecenia po obserwacji, ale warto zachować precyzję. Formalne zalecenia w rozumieniu Prawa oświatowego wydaje organ nadzoru pedagogicznego, na przykład kurator oświaty, dyrektorowi szkoły lub placówki. Ustawa przewiduje wtedy termin realizacji zaleceń, możliwość zgłoszenia zastrzeżeń w terminie 7 dni oraz obowiązek poinformowania o sposobie ich realizacji.

Po obserwacji prowadzonej przez dyrektora lub wicedyrektora bezpieczniej mówić o wnioskach poobserwacyjnych, rekomendacjach, ustaleniach do dalszej pracy albo obszarach wymagających poprawy. Jeżeli sprawa dotyczy obowiązków pracowniczych, organizacji pracy, bezpieczeństwa uczniów lub przestrzegania przepisów, dyrektor może podejmować dalsze działania jako osoba sprawująca nadzór pedagogiczny i kierująca szkołą. Prawo oświatowe stanowi, że dyrektor sprawuje nadzór pedagogiczny, a także wykonuje zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom i nauczycielom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę.

Kiedy wystarczy wsparcie, a kiedy potrzebne są dalsze działania

Nie każda słabsza lekcja oznacza naruszenie prawa. Jeżeli problem dotyczy głównie organizacji zajęć, metod pracy, aktywizowania uczniów albo sposobu podsumowania lekcji, właściwą reakcją może być rozmowa, wskazanie wniosków, zaproponowanie wsparcia metodycznego i zaplanowanie kolejnej obserwacji. Taki sposób działania mieści się w funkcji wspomagania nauczycieli, o której mówi rozporządzenie w sprawie nadzoru pedagogicznego.

Inaczej należy podejść do sytuacji, w której obserwacja wskazuje na możliwe naruszenie przepisów, zasad oceniania, praw ucznia, bezpieczeństwa albo obowiązków nauczyciela. Karta Nauczyciela w art. 6 pkt 1 wskazuje, że nauczyciel ma „rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym mu stanowiskiem”. Jeżeli więc z obserwacji wynikają poważniejsze wątpliwości, powinny one zostać udokumentowane i przekazane dyrektorowi do dalszych decyzji.

Dokumentowanie obserwacji powinno opierać się na faktach

Przepisy nie narzucają jednego wzoru arkusza obserwacji ani jednolitego schematu rozmowy poobserwacyjnej. Dokumentacja powinna jednak odpowiadać celowi nadzoru: ma pokazywać, co obserwowano, jakie ustalenia poczyniono i jakie wnioski wynikają z przebiegu zajęć. Szczególne znaczenie mają konkretne spostrzeżenia, a nie ogólne oceny.

Dobrą praktyką jest umożliwienie nauczycielowi odniesienia się do wniosków. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której dokument po obserwacji jest wyłącznie jednostronnym zapisem. Jeżeli ustalenia mają prowadzić do dalszych działań, powinny być powiązane z konkretnym obszarem nadzoru: realizacją podstawy programowej, ocenianiem, bezpieczeństwem, prawami ucznia, organizacją pracy albo wspomaganiem nauczyciela.

Obserwacja lekcji jest narzędziem nadzoru pedagogicznego, a nie jednorazowym wyrokiem o pracy nauczyciela. Gdy po zajęciach pojawiają się wątpliwości, dyrektor lub wicedyrektor powinien przede wszystkim ustalić fakty, przeprowadzić rozmowę, sformułować wnioski i zdecydować, czy wystarczy wsparcie oraz ponowna obserwacja, czy potrzebne są dalsze czynności wynikające z odpowiedzialności dyrektora za jakość pracy szkoły i bezpieczeństwo uczniów.

Źródła

Udostępnij artykuł: