Czy nauczyciel jest funkcjonariuszem publicznym? Ochrona z art. 63 Karty Nauczyciela

Autor:Mockingbird

W odniesieniu do nauczycieli często pada określenie funkcjonariusz publiczny. Z prawnego punktu widzenia jest ono jednak nieprecyzyjne. Nauczyciel nie jest funkcjonariuszem publicznym w znaczeniu ustawowym — podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych korzysta natomiast z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych. Rozróżnienie to wynika wprost z art. 63 Karty Nauczyciela i ma wymierne znaczenie zarówno dla samego nauczyciela, jak i dla dyrektora szkoły oraz organu prowadzącego.

Art. 63 Karty Nauczyciela — ochrona jak funkcjonariusza, ale nie jego status

Podstawą szczególnej ochrony nauczyciela jest art. 63 ust. 1 Karty Nauczyciela. Przepis ten nie stanowi, że nauczyciel staje się funkcjonariuszem publicznym — odsyła jedynie do ochrony przewidzianej dla tej kategorii osób w Kodeksie karnym.

Zgodnie z art. 63 ust. 1 Karty Nauczyciela:

Nauczyciel, podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych na zasadach określonych w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.

Konsekwencja tak ukształtowanego statusu jest następująca: nauczyciel nie figuruje w ustawowym katalogu funkcjonariuszy publicznych (art. 115 § 13 Kodeksu karnego), lecz przepisy o przestępstwach skierowanych przeciwko funkcjonariuszom publicznym znajdują do niego bezpośrednie zastosowanie — w zakresie, w jakim dany czyn pozostaje w związku z pełnieniem przez niego obowiązków służbowych.

Kiedy nauczyciel korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych?

Art. 63 ust. 1 wiąże szczególną ochronę z pełnieniem obowiązków służbowych. Nauczyciel jest nią objęty podczas pełnienia tych obowiązków albo wtedy, gdy określone zachowanie pozostaje z nimi w związku. Decydujące nie jest zatem samo miejsce zdarzenia, lecz jego związek z obowiązkami nauczyciela oraz spełnienie znamion konkretnego przepisu Kodeksu karnego.

Ochrona z art. 63 nie ogranicza się przy tym do nauczycieli zatrudnionych w publicznych szkołach prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego. Zgodnie z art. 91b ust. 2 Karty Nauczyciela przepis art. 63 stosuje się — bez względu na wymiar zatrudnienia — także do nauczycieli zatrudnionych m.in. w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach prowadzonych przez osoby fizyczne oraz osoby prawne niebędące jednostkami samorządu terytorialnego, a także w przedszkolach niepublicznych, niepublicznych placówkach oraz szkołach niepublicznych o uprawnieniach szkół publicznych.

Jakie zachowania wobec nauczyciela obejmuje Kodeks karny?

Ochrona przewidziana dla funkcjonariuszy publicznych opiera się przede wszystkim na przepisach art. 222–226 Kodeksu karnego, zamieszczonych w rozdziale XXIX „Przestępstwa przeciwko działalności instytucji państwowych oraz samorządu terytorialnego”. Dla ochrony nauczyciela szczególne znaczenie mają przepisy dotyczące naruszenia nietykalności cielesnej, czynnej napaści, zmuszania do określonej czynności służbowej oraz znieważenia. Przestępstwa te są ścigane z oskarżenia publicznego.

Zgodnie z art. 222 § 1 Kodeksu karnego naruszenie nietykalności cielesnej funkcjonariusza publicznego — a więc również osoby korzystającej z takiej ochrony — podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych jest zagrożone grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3.

Art. 223 § 1 Kodeksu karnego dotyczy z kolei czynnej napaści dokonanej wspólnie i w porozumieniu z inną osobą albo z użyciem broni palnej, noża lub innego podobnie niebezpiecznego przedmiotu albo środka obezwładniającego. W typie podstawowym jest ona zagrożona karą pozbawienia wolności od roku do lat 10.

Ochronę przewiduje również art. 224 § 2 Kodeksu karnego. Dotyczy on stosowania przemocy lub groźby bezprawnej w celu zmuszenia osoby objętej ochroną do przedsięwzięcia albo zaniechania prawnej czynności służbowej. Czyn ten jest zagrożony karą pozbawienia wolności do lat 3.

Znieważenie nauczyciela a ochrona z art. 226 Kodeksu karnego

Jednym z przepisów stosowanych w ramach ochrony wynikającej z art. 63 Karty Nauczyciela jest art. 226 § 1 Kodeksu karnego. Warto zwrócić uwagę, że w tym przypadku ustawodawca posługuje się sformułowaniem „podczas i w związku z pełnieniem obowiązków służbowych” — obie przesłanki muszą zatem wystąpić łącznie.

Zgodnie z art. 226 § 1 Kodeksu karnego:

Kto znieważa funkcjonariusza publicznego lub osobę do pomocy mu przybraną, podczas i w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Konstrukcja art. 226 § 1 dobrze obrazuje, dlaczego przy ocenie konkretnego zdarzenia nie wystarczy odwołać się do ogólnej zasady z art. 63 Karty Nauczyciela. Za każdym razem konieczne jest sięgnięcie do znamion konkretnego przestępstwa określonego w Kodeksie karnym.

Od 2 stycznia 2026 r. — silniejsza ochrona przy naruszeniu nietykalności

Z dniem 2 stycznia 2026 r. weszła w życie nowelizacja Kodeksu karnego wzmacniająca ochronę m.in. w zakresie art. 222 i art. 223. Zmiany wprowadziła Ustawa z dnia 7 listopada 2025 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks wykroczeń oraz ustawy – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. z 2025 r. poz. 1818).

Do art. 222 Kodeksu karnego dodano nowy, kwalifikowany typ czynu.

Zgodnie z art. 222 § 1a Kodeksu karnego:

Jeżeli sprawca czynu określonego w § 1 naraża pokrzywdzonego na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

Oznacza to, że naruszenie nietykalności cielesnej narażające pokrzywdzonego na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu jest obecnie zagrożone surowszą karą niż typ podstawowy z art. 222 § 1.

Nowelizacja przewidziała również możliwość podania wyroku skazującego do publicznej wiadomości — rozwiązanie to dotyczy zarówno art. 222, jak i art. 223 Kodeksu karnego i uruchamiane jest na wniosek pokrzywdzonego.

Zgodnie z art. 222 § 3 Kodeksu karnego:

Na wniosek pokrzywdzonego sąd orzeka podanie wyroku skazującego do publicznej wiadomości.

Analogiczne rozwiązanie przewidziano także w art. 223 Kodeksu karnego.

Dyrektor i organ prowadzący mają obowiązek wystąpić w obronie nauczyciela

Art. 63 Karty Nauczyciela nie dotyczy wyłącznie uprawnień samego nauczyciela. Jego ust. 2 nakłada bezpośredni obowiązek na organ prowadzący szkołę oraz dyrektora szkoły.

Zgodnie z art. 63 ust. 2 Karty Nauczyciela:

Organ prowadzący szkołę i dyrektor szkoły są obowiązani z urzędu występować w obronie nauczyciela, gdy ustalone dla nauczyciela uprawnienia zostaną naruszone.

Jest to więc obowiązek działania z urzędu, a nie uprawnienie pozostawione swobodnemu uznaniu dyrektora czy organu prowadzącego. Przepis nie określa jednocześnie jednego, zamkniętego katalogu czynności, które należałoby podjąć w każdej sytuacji — ustanawia natomiast powinność występowania w obronie nauczyciela, której konkretna treść zależy od okoliczności danego zdarzenia.

Art. 63 Karty Nauczyciela należy zatem odczytywać jako szczególną gwarancję ochrony prawnokarnej nauczyciela, a nie jako przepis nadający mu status funkcjonariusza publicznego. Ochrona ta jest powiązana z wykonywaniem obowiązków służbowych, uruchamia odpowiednie przepisy Kodeksu karnego, a po stronie dyrektora szkoły i organu prowadzącego rodzi obowiązek występowania z urzędu w obronie nauczyciela, którego uprawnienia zostały naruszone.

Źródła

Udostępnij artykuł: