Profilaktyka stomatologiczna w szkołach — organizacja, zakres i obowiązki

Profilaktyka stomatologiczna w szkołach jest częścią szerszej opieki zdrowotnej nad uczniami. Nie sprowadza się wyłącznie do przeglądów zębów. Obejmuje także edukację zdrowotną, promocję higieny jamy ustnej, współpracę szkoły z personelem medycznym oraz zapewnienie uczniom realnej możliwości skorzystania ze świadczeń finansowanych ze środków publicznych.

Opieka stomatologiczna jako część opieki zdrowotnej nad uczniami

Podstawowym aktem prawnym regulującym ten obszar jest ustawa z dnia 12 kwietnia 2019 r. o opiece zdrowotnej nad uczniami. Ustawa wskazuje, że opieka zdrowotna nad uczniami obejmuje nie tylko profilaktyczną opiekę zdrowotną i promocję zdrowia, ale także opiekę stomatologiczną.

Ustawa z dnia 12 kwietnia 2019 r. o opiece zdrowotnej nad uczniami, art. 2 ust. 1:

„Opieka zdrowotna nad uczniami jest realizowana w szkole i obejmuje profilaktyczną opiekę zdrowotną, promocję zdrowia oraz opiekę stomatologiczną.”

Z punktu widzenia szkoły istotne jest to, że ustawodawca traktuje zdrowie jamy ustnej jako element ochrony zdrowia ucznia. Celem opieki zdrowotnej nad uczniami jest m.in. ochrona zdrowia, w tym zdrowia jamy ustnej, oraz kształtowanie postaw prozdrowotnych.

Kto odpowiada za profilaktykę stomatologiczną w szkole

Opieki stomatologicznej nad uczniami nie sprawuje nauczyciel ani dyrektor szkoły. Zgodnie z ustawą robi to lekarz dentysta, a w zakresie edukacji zdrowotnej i promocji zdrowia może uczestniczyć także higienistka stomatologiczna. Szkoła pełni natomiast ważną funkcję organizacyjną i informacyjną.

Dyrektor szkoły jest jednym z podmiotów zapewniających warunki organizacyjne opieki zdrowotnej nad uczniami. Współpracuje z podmiotami sprawującymi tę opiekę oraz z rodzicami, szczególnie wtedy, gdy pojawiają się problemy zdrowotne lub higieniczne uczniów. Nie oznacza to przejęcia przez szkołę zadań medycznych, lecz zapewnienie warunków organizacyjnych, przepływu informacji i współpracy.

Gabinet w szkole, gabinet poza szkołą albo dentobus

Przepisy nie wymagają, aby w każdej szkole funkcjonował gabinet stomatologiczny. Opieka może być realizowana w gabinecie dentystycznym zlokalizowanym w szkole, w gabinecie poza szkołą albo w dentobusie. Jeżeli w szkole nie ma gabinetu dentystycznego, organ prowadzący zawiera porozumienie z podmiotem wykonującym działalność leczniczą udzielającym świadczeń stomatologicznych dla dzieci i młodzieży finansowanych ze środków publicznych.

Ustawa z dnia 12 kwietnia 2019 r. o opiece zdrowotnej nad uczniami, art. 6 ust. 2:

„Lekarz dentysta sprawuje opiekę stomatologiczną nad uczniami w miejscu określonym w umowie o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej. Miejscem tym jest gabinet dentystyczny zlokalizowany w szkole, gabinet dentystyczny poza szkołą albo dentobus, prowadzone przez podmiot wykonujący działalność leczniczą współpracujący ze szkołą.”

W organizacji profilaktyki stomatologicznej szczególne znaczenie ma więc ustalenie, gdzie uczniowie mogą korzystać ze świadczeń, kto jest świadczeniodawcą oraz w jaki sposób informacja o dostępnej opiece trafia do rodziców i pełnoletnich uczniów.

Zakres świadczeń: leczenie i profilaktyka to nie to samo

Ustawa rozróżnia świadczenia ogólnostomatologiczne oraz profilaktyczne świadczenia stomatologiczne. Lekarz dentysta wykonuje świadczenia ogólnostomatologiczne dla dzieci i młodzieży do ukończenia 18. roku życia oraz profilaktyczne świadczenia stomatologiczne dla dzieci i młodzieży do ukończenia 19. roku życia.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu leczenia stomatologicznego wskazuje, że wykazy i warunki realizacji profilaktycznych świadczeń stomatologicznych określają odpowiednie załączniki, w tym odrębnie dla dentobusu i gabinetu dentystycznego zlokalizowanego w szkole.

W załącznikach wskazano m.in. świadczenia obejmujące ocenę stanu uzębienia, instruktaż higieny jamy ustnej, profilaktykę fluorkową oraz kwalifikację do dalszej opieki stomatologicznej. Dla dyrektora szkoły ważne jest rozróżnienie: szkoła nie ustala zakresu świadczeń medycznych, lecz organizacyjnie współpracuje z podmiotem, który realizuje świadczenia zgodnie z przepisami.

Zgoda rodziców i prawo do sprzeciwu

Organizacja opieki stomatologicznej musi uwzględniać prawa rodziców i pełnoletnich uczniów. Ustawa przewiduje odrębne zasady dla różnych rodzajów opieki. W określonym zakresie profilaktyczna opieka zdrowotna oraz opieka stomatologiczna są sprawowane w przypadku braku sprzeciwu rodziców albo pełnoletnich uczniów. Natomiast świadczenia ogólnostomatologiczne wymagają pisemnej zgody przed udzieleniem świadczenia.

Ustawa z dnia 12 kwietnia 2019 r. o opiece zdrowotnej nad uczniami, art. 7 ust. 4:

„Opieka stomatologiczna w zakresie, o którym mowa w art. 9 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1, wymaga pisemnej zgody rodziców albo pełnoletnich uczniów, wyrażonej po uzyskaniu informacji, o której mowa w art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Zgodę wyraża się przed udzieleniem świadczenia zdrowotnego.”

Rodzice powinni otrzymać informację o zakresie opieki zdrowotnej oraz o prawie do wyrażenia sprzeciwu na pierwszym zebraniu w roku szkolnym. Informacja ta powinna być również umieszczona w miejscu ogólnie dostępnym w szkole. To jeden z najbardziej praktycznych elementów organizacyjnych po stronie szkoły: informacja musi być jasna, dostępna i przekazana we właściwym czasie.

Współpraca szkoły, pielęgniarki i lekarza dentysty

Profilaktyka stomatologiczna w szkole nie powinna być działaniem oderwanym od pozostałych elementów opieki zdrowotnej. Ustawa przewiduje współpracę lekarza dentysty z pielęgniarką środowiska nauczania i wychowania albo higienistką szkolną oraz z dyrektorem szkoły w zakresie edukacji zdrowotnej, promocji zdrowia jamy ustnej i profilaktyki próchnicy.

Taka współpraca może obejmować działania informacyjne, edukację zdrowotną, przekazywanie rodzicom informacji organizacyjnych oraz wspieranie korzystania ze świadczeń. Granica jest jednak czytelna: szkoła organizuje i współpracuje, ale świadczeń zdrowotnych udziela uprawniony personel medyczny.

Profilaktyka stomatologiczna w szkole wymaga dobrej organizacji

Dobrze zorganizowana profilaktyka stomatologiczna w szkole opiera się na trzech filarach: ustaleniu miejsca realizacji świadczeń, prawidłowym poinformowaniu rodziców i pełnoletnich uczniów oraz współpracy dyrektora z podmiotami medycznymi. Przepisy dają kilka możliwych modeli organizacyjnych, dlatego brak gabinetu dentystycznego w budynku szkoły nie oznacza braku możliwości zapewnienia uczniom opieki. Najważniejsze jest to, aby dostęp do świadczeń był realnie zorganizowany, a rodzice otrzymali rzetelną informację o zasadach korzystania z opieki stomatologicznej.